Maarten Luther
Het verhaal wil, dat de Duitse monnik Maarten Luther op 31 oktober 1517 een pamflet met 95 stellingen aan de deur van de slotkapel in Witten-berg bevestigde. In die stellingen stelde hij de macht. de rijkdom en de handelwijze van de kerk en de paus aan de kaak. Met het verspreiden van deze stellingen begon de Reformatie of Hervorming van de christelijke kerk.
Wie was Maarten Luther? Hij was een geleerde geestelijke, afkomstig uit de burgerij. Als professor gaf hij drukbezochte colleges aan de universiteit van Wittenberg. Toen hij een reis naar Rome mocht maken, vielen hem de schellen van de ogen. Hij zag de machtswellust en de geldhonger van de pausen, de grootse plannen voor de nieuwe St Pieterskerk en de onderwerping van de gelovigen. Terug in Duitsland ergerde hij zich des te meer aan het doen en laten van de kerk. Vooral aan de monnik Term!. Die handelde in aflaten. brieven waarmee een gelovige de straf voor zijn zonden kon afkopen. Het geld dat met de aflaten verdiend werd, was bestemd voor de bouw van de St. Pieter. Luther vond dit maar een grote zwendel. Volgens hem kon alleen God de zonden van de mensen vergeven.
Toen de paus de ideeen van Luther onder ogen kreeg, begon hij een kerkelijke rechtszaak tegen hem. Luther werd in de ban gedaan. Bovendien verklaarden veel Duitse vorsten hem vogelvrij. Gelukkig had Luther een machtige beschermheer, Frederik de Wijze, de keurvorst van Saksen. Die ontvoerde hem en verborg hem in een kasteel in Saksen. Daar zette Luther, onder de schuilnaam jonker George, zijn werk voort. Hu vertaalde onder meer de Bijbel uit het Grieks in het Duits. Door het geruchtmakende proces kregen de ideeen van Luther veel aandacht. Het duurde niet lang of die ideeen waren bekend in de Nederlanden, Zwitserland en Frankrijk.
Johannes Calvijn
Voor de Nederlanden zijn de ideen van de Fransman Johannes Calvijn erg belangrijk geworden. Rond 1530 kwam Calvijn in aanraking met de ideen van Maarten Luther. In zijn eigen leer legde hij de nadruk op de almacht van Goden de verantwoordelijkheid van de individuele mens tegenover God. Volgens Calvijn was namelijk ieder mens verantwoordelijk voor zijn eigen daden. Van een staatsgodsdienst wilde hij niets weten. Luther voelde daar wel voor, al was het maar omdat het land dan beter bestuurd kon worden. Omdat lutheraanse ketters vervolgd werden, vluchtte Calvijn naar Zwitserland. Uiteindelijk kwam hij terecht in Genve. Daar hadden de burgers net de bisschop verjaagd die de stad bestuurde. Calvijn liet zien dat hij een bekwaam bestuurder was. Al spoedig was hij de baas in Genve. Hij veranderde de stad in een protestantse modelstaat. Dansen, kaartspel, toneel, ongeremd cafbezoek en overvloedige maaltijden werden verboden. Voortaan moest iedereen zich aan de zondagsrust houden. Om de bevolking in de gaten te houden werden in alle wijken van de stad wachters aangesteld. Maar van Calvijn mochten ook kinderen hun ouders aangeven, als die zich niet aan de voorschriften hielden
Tussen Luther en Rome: de strijd om de kerk
De ideeen van Luther en Calvijn verspreidden zich razendsnel door Europa. Vooral in Duitsland. Zwitserland, Frankrijk, Engeland en de Lage Landen kregen zij veel aanhangers. De verklaring hiervoor lijkt eenvoudig: door de boekdrukkunst konden de stellingen van Luther in alle steden aan de man gebracht worden.
Maar er waren natuurlijk wel meer boeken te koop dan die van Luther alleen. Waarom werden dan juist zijn ideen zo snel populair? Had Luther een gevoelig punt aangesneden? Dat is wel zeker, want het beeld dat veel mensen van de kerk hadden was niet zo gunstig. Wat de monnik Tet-
zel deed niet aflaten was in strijd met de katho- lieke leer. Hoewel hij goede zaken deed, wist, veel mensen dat dit eigenlijk niet in de haak was. Maar er waren nog wel grotere misstanden. Aarts- bisschoppen die ambten verkochten aan de
meestbiedende familie, rondbuikige monniken die achter de kloostermuren een vrolijk leventje leidden, priesters die trouwden en geen woord Latijn kenden: iedereen kende er wel een voor- beeld van. Of al die kritiek nu ook terecht was, was niet eens meer zo belangrijk. De kerk had haar gezicht verloren. Veel vrome gelovigen en geestelijken kozen daarom de kant van Luther. Onder het volk groeide het lutheranisme dus als
een olievlek. De Reformatie werd een succes.
